Điều đặc biệt ở Hòn Đỏ không chỉ nằm ở cảnh quan tự nhiên. Khu vực này thuộc vùng rìa của quần thể Khu dự trữ sinh quyển thế giới Núi Chúa nên hệ sinh thái vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn. Từ thảm thực vật ven biển, bãi cát tự nhiên cho đến hệ sinh vật biển, tất cả tạo nên một bức tranh sinh thái sống động, hấp dẫn du khách yêu thích du lịch trải nghiệm và nghiên cứu.
Ít người biết rằng, ẩn sâu dưới các cồn cát ở Hòn Đỏ còn là một di chỉ khảo cổ học quan trọng, gắn với nền văn hóa tiền Sa Huỳnh và Sa Huỳnh. Qua nhiều đợt khai quật, các nhà khoa học đã phát hiện hàng loạt hiện vật cho thấy nơi đây từng là khu cư trú và mộ táng lớn của cư dân cổ, tồn tại liên tục qua nhiều thời kỳ. Các lớp tầng văn hóa được xác định có niên đại từ khoảng 3.000 đến 4.000 năm trước - thuộc giai đoạn hậu kỳ đá mới.
Theo các nhà khảo cổ học, cư dân Hòn Đỏ xưa sinh sống chủ yếu dựa vào môi trường biển. Họ khai thác nguồn lợi tự nhiên như: cá, sò, ốc từ các rạn san hô ven bờ để làm thực phẩm. Cuộc sống gắn liền với biển đã hình thành nên một nền văn hóa đặc trưng, phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa con người và hệ sinh thái ven biển cổ.
Đền thờ hoàng hậu Pô Bia Chuai
Hàng nghìn năm sau đó, Hòn Đỏ vẫn mang trong mình nhiều bí ẩn lịch sử và trầm tích văn hóa gắn với vương quốc Champa cổ và người Chăm hiện nay. Tại đây, còn có ngôi đền tương truyền rất linh thiêng thờ hoàng hậu Pô Bia Chuai. Hằng năm, cộng đồng người Chăm làng Bỉnh Nghĩa tổ chức lễ hội rất lớn vào đầu năm Chăm lịch thu hút đông đảo tín đồ hành hương từ các làng Chăm trong tỉnh và người Kinh trong vùng. Một điểm hấp dẫn khác tại Hòn Đỏ là ngay cạnh đền thờ Pô Bia Chuai còn có một bia cổ, có từ thế kỷ XI, khắc những dòng chữ Phạn và Chăm cổ chứa đựng nhiều nội dung lịch sử.
Tượng thờ hoàng hậu Pô Bia Chuai
Bia ký khắc các dòng chữ Phạn và Chăm cổ tại Hòn Đỏ
Đứng giữa không gian lộng gió của Hòn Đỏ hôm nay, hình dung về một vùng đất từng nhộn nhịp dấu chân người cổ cách đây hàng nghìn năm. Sự giao thoa giữa vẻ đẹp thiên nhiên nguyên sơ và giá trị lịch sử - khảo cổ khiến Hòn Đỏ không chỉ là điểm đến tham quan, mà còn là nơi giúp du khách hiểu hơn về chiều sâu văn hóa của vùng đất Khánh Hòa. Nếu được đầu tư khai thác đúng hướng, gắn bảo tồn với phát triển du lịch bền vững, Hòn Đỏ hứa hẹn sẽ trở thành điểm đến văn hóa - sinh thái hấp dẫn, góp phần làm phong phú thêm bản đồ du lịch của địa phương.
S